Dening : Budiono Dayak

Ingkang dipun wastani Purusa III inggih punika tiyang sanes ingkang boten tumut rembagan. Tiyang rerembagan punika manawi nyebat tiyang sanes, kala-kala boten nyebat tembungipun sesulih. Dene tembung sesulih kangge Purusa III inggih punika “dheweke”. Tembung dheweke kramanipun piyambakipun, dene krama inggilipun panjenenganipun.

  1. 1. Tembung sesulih “dheweke”

Tuladha panganggenipun :

Dheweke saiki nyambut gawe ing Kediri.

Saben dina setu dheweke mesti mulih

Tembung sesulih dheweke manawi kadadosaken ater-ater dados di. Tuladha panganggenipun :

Saben dina Minggu bojone ditiliki.

Saben mulih bojone mesthi diwenehi dhuwit.

Tembung sesulih dheweke menawi kadadosaken panambang dados a utawi ne. Tuladha panganggenipun :

Bayare akeh, omahe arep dibangun.

Anake padha disekolahake.

  1. 2. Tembung sesulih “piyambakipun

Tembung piyambakipun punika kalebet tembung krama, mila wonten raos ngajeni. Tuladha panganggenipun : ngoko = krama

Dheweke nyambut gawe ing Kediri = Piyambakipun nyambut damel ing Kediri.

Saben Setu dheweke mulih = Saben Setu piyambakipun mantuk.

Tembung sesulih piyambakipun manawi kadamel ater-ater dados dipun. Tuladha : krama = krama

Anake disekolahake kabeh = Anakipun dipun sekolahaken sedaya.

Bojone ditukokake kalung = Bojonipun dipun tumbasaken kalung.

Tembung sesulih piyambakipun manawi kadamel panambang dados ipun. Tuladha : ngoko = krama

Omahe = griyanipun

Anake = anakipun

Bojone = bojonipun

Bapake = bapakipun

  1. 3. Tembung sesulih “panjenenganipun

Tembung panjenenganipun kalebet tembung krama inggil. Tuladha : ngoko = krama = krama inggil

Dheweke nggawe omah = Piyambakipun ndamel griya = Panjenenganipun ngasta dalem.

Dheweke tuku mobil = Piyambakipun tumbas mobil = Panjenenganipun mundhut mobil.

Tembung sesulih panjenenganipun manawi kadamel ater-ater dados dipun, nanging prayogi dipun tambahi panjenenganipun.

Bukune dijaluk Amin.

Bukunipun dipun pundhut Bu Guru.

Bukunipun dipun pundhut panjenenganipun Bapak Bupati.

Manawi kadamel panambang dados dalem.

Bojone Pak Setu.

Garwanipun Bu Guru.

Garwa dalem Pangeran Samber Nyawa.

Panganggenipun dalem tumrap panambang.

  • Anakku = anakipun dalem

Anakmu = putra nandalem

Anake Sang Prabu = putra dalem Sang Prabu

  • Bojoku = bojonipun dalem

Bojomu = garwa nandalem

Bojone Ratu = garwa dalem Ratu

Ater-ater di utawi dipun saget dipun gantos mawi ater-ater ka utawi seselan in. Tuladha : ngoko = krama = krama inggil

Dipangan = kapangan = pinangan

Dipun tedha = katedha = tinedha

Dipun dhahar = kadhahar = dhinahar

Ukara Ngoko, Krama lan Krama Inggil

Tuladha panganggenipun tembung ngoko, krama, lan krama inggil ing ukara.

  • Wong = tiyang = priyantun

Ana tamu wong Tulungagung.

Wonten tamu tiyang Tulungagung.

Wonten tamu priyantun Tulungagung.

  • Lanang = jaler = kakung

Tamune wong lanang.

Tamunipun tiyang jaler.

Tamunipun priyantun kakung.

  • Tuwa = sepuh = sepuh

Mbah lanang wis tuwa.

Mbah jaler sampun sepuh

Eyang Kakung sampun sepuh.

  • Enom = enem = timur

Mbah wedok isih ketara enom.

Mbah estri taksih ketingal enem.

Eyang putri taksih ketingal timur.

  • Awak = badan = sarira

Awake Bapak gedhe dhuwur.

Badanipun Bapak ageng inggil.

Sariranipun Bapak ageng inggil.

  • Lara = sakit = gerah

Sutik lara malaria.

Sutik sakit malaria.

Eyang putri gerah malaria.

  • Waras = saras = dhangan

Umi saiki wis waras.

Umi samangke sampun saras.

Eyang putri samangke sampun dhangan.

  • Turu = tile = sare

Rivana turu ing kamar mburi.

Rivana tilem ing kamar wingking.

Ibu sare ing kamar ngajeng.

  • Tangi = tangi = wungu

Aku jam papat esuk wis tangi.

Kula jam sekawan enjing sampun tangi.

Ibu jam sekawan enjing sampun wungu.

  • Brengos = brengos = gumbala/rawis

Paklik ngingah brengos.

Eyang kakung ngingah gumbala.

Eyang kakung kagungan rawis.

Kapethik saking : Panjebar Semangat Nomer 37 tanggal 11 September 2010